Hastalığa karşı etkin bir aşının geliştirilememiş olması, ilaçlara direnç gelişmesi, iklim ve çevresel değişiklikler, sağlık sistemlerindeki aksaklıklar ve eşlik eden diğer hastalıkların etkisiyle sıtma, dünyanın büyük bir kısmı için sorun olarak görülmektedir ^4,7,8,15.

Yüzden fazla ülkede görülen sıtmanın yıllık insidansının 300- 500 milyon kişi olduğu tahmin edilmektedir. Her yıl 1.1-2.7 milyon kişi sıtma yüzünden ölmektedir ve bu ölümlerin yaklaşık bir milyonunu Afrika'daki beş yaş altı çocuklar oluşturmaktadır ^2,9. Ülkemizde ise 1920'lerde başlayan çalışmalar ile başarılı eradikasyon programları uygulanmıştır. Fakat sulu tarıma geçilmesiyle birlikte 1977'de olgu sayısı 115.512'lere çıkarken terör, plansız kentleşme, ve nüfus hareketleri gibi sebeplerle 1994 yılında olgu sayısı 84.345'lere ulaşmıştır ⁸.

İnsana bulaşma daha çok Plasmodium türlerini taşıyan dişi Anopheles cinsi sivrisineklerle olmakla birlikte kan transfüzyonu, transplasental yol ve organ transplantasyonu ile de bulaşabilmektedir. İnsanda hastalık oluşturan 4 Plasmodium türü (P. vivax, P. ovale, P. malaria, P. falciparum) içinde ülkemiz dahil dünyada en sık görülen P. vivax'dır. Ülkemiz de ikinci sıklıkta, dış kaynaklı P. falciparum daha nadir olarak da P. malaria görülmektedir ^5,10,13.

Sıtma hastalığının, turistik veya çalışma amaçlı seyahatler, göçler gibi sebeplerle ülkeler arasında olduğu kadar aynı ülke içindeki bölgeler arasında da taşınabilmesi sebebiyle sıtma, dünya için olduğu kadar ülkemiz içinde sorun olarak görülmektedir. Ayrıca yoğun eradikasyon çalışmalarına rağmen Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile birlikte sıtma olgularında artış olabileceği tahmin edilmektedir ⁸.

Bu sebeple çalışmada, GAP bölgesine komşu olan ilimizdeki sıtma hastalığının durumunun incelenmesi amaçlanmıştır.

Büyütmek İçin Tıklayın

Tablo 1: 1996–2004 yılları arasında Elazığ'da sıtmanın durumu

Tablo 2'de yıllara göre sıtmanın yaş gruplarına dağılımı sunulmuştur. En fazla olgunun on beş yaş ve üzeri yaş grubunda olduğu, 0-4 yaş arası 9 olgunun olduğu ve bunlardan birisinin 0–11 ay arası olduğu saptanmıştır.

Büyütmek İçin Tıklayın

Tablo 2: Elazığ'da 1996–2004 yılları arasında saptanan sıtma olgularının yaş gruplarına göre dağılımı

Olguların biri hariç tamamında etkenin P. vivax olarak saptanmıştır. 2002 yılında etkeni P. malaria olarak saptanan olguda ise Afrika'ya seyahat öyküsü tespit edilmiştir.

Türkiye'de tespit edilen sıtma olgularının %91'i GAP kapsamındaki illerde görülürken %9'u diğer illerimizde görülmektedir. Çeşitli sebeplerle göç alan ilimiz bu bölgeye coğrafi olarak sınır olmakla birlikte iklim olarak da farklılık arz etmektedir. Bu nedenle Elazığ'da saptanan olguların tamamını hariçten gelen olguların oluşturduğu düşünülmüştür. Ülkemizde 1994'te oluşan epidemiden sonra başarılı çalışmalar ile olgu sayısı, 1998'de 36.842, 2000'de 11.432, 2003'de 9.222 2004'te 5.302'ye düşürülmüştür. Bu sonucun, son 30 yılın en düşük rakamı olduğu görülmüştür ^5,8-10,12,13.

Türkiye ile paralel olarak ilimizde de 1996-2004 yılları arasında saptanan olgu sayısında düzenli bir düşmenin olduğu görülmüştür. Ancak olgu sayısındaki bu düşüşün alınan kan örneği sayısındaki düşüşle paralel seyrettiği ve incelenen örneklerde saptanan olguların oranında yıllara göre analmlı bir fark olmadığı saptanmıştır. Son 9 yılda saptanan olgu sayısında anlamlı bir düşmenin olmaması ilimize çevre illerden ve GAP bölgesinden göçlerin halen sürdüğünü düşündürmektedir.

Türkiye'de genellikle P. vivax, nadir olarak da P. falciparum ve P. malaria görülmektedir ¹². Son yıllarda yapılan çalışmalarda, Van, Afyon ve Aydın gibi illerde sadece P. vivax saptanmıştır ^3,6,11. P. falciparum sıtması görülen Hatay ve Bursa gibi illerdeki olgularda çeşitli sebeplerle Afrika'ya gidiş öyküsü alınmıştır ^1,14. Türkiye'de 1995-2004 yılları arasında 8 P. malaria olgusu bildirilmiştir ¹². Çalışmamızda ise bir olgu hariç tamamı P. vivax iken P. malaria saptanan olguda ise Afrika'ya gidiş öyküsü vardı.

Elazığ'daki sıtmalı olgular yaş gruplarına göre incelendiğinde en fazla olgunun, 164 (%82) olgu ile 15 yaş ve sonrasında olduğu görülmüştür. 0-4 yaş arası 9 olgunun olduğu ve bunlardan birinin 0-1 yaş arası olduğu bulunmuştur. Bu olguların ilimize çalışmak için dışarıdan gelenlerin çocukları olduğu düşünülmüştür.

Sıtmanın dünya için olduğu kadar bölgemiz ve ilimiz için de bir sağlık sorunu olmaya devam etmesi sebebiyle, sıtmaya karşı koruyucu önlemlerin özellikte endemik bölgelerde ve ilimizde devam ettirilmesi gerekliliğine inanmaktayız.

TEŞEKKÜR
Yardımlarından dolayı Elazığ İl Sağlık Müdürü Dr. Kanuni Keklik'e, İstatistik Şube Müdürü Salim Saraç'a, Sıtma Savaş Birim sorumlusu Dr. Alev Küçükyağcı'ya ve personeline teşekkür ederiz.

1) Alver O, Akalın H, Mıstık R, Helvacı S, Töre O, 2005. Bursa'da sıtma epidemiyolojisi. Turkiye Parazitol Derg, 29: 68-72.

2) Akdur R, 1999. Sıtmanın epideemiyolojisi. Özcel MA. Ed. Sıtma, Malaria., İzmir: Türkiye Parazitoloji Derneği, Ege Üniversitesi Basımevi, s.51-74.

3) Çetinkaya Z, Özçelik R, 2004. Afyon'da sıtma epidemiyolojisi. Turkiye Parazitol Derg, 28: 77-79.

4) Elaldı N, Dökmetaş İ, Bakır M, Şencan M, Çeliksöz A, Doğan Z, 2000. Sivas'ta sıtma: 20 olgunun değerlendirilmesi. Turkiye Parazitol Derg, 24: 110-114.

5) Garcia LS, Bruekner DA, 1997. Diagnostic Medical Parasitology. Third Edition, Washington DC: ASM Pres, p.135- 157.

6) Göz Y, Kurtoğlu MG, Gürsoy M, Aydın A, 2004. Van ilinde sıtma: Epidemiyolojik bir çalışma. Turkiye Parazitol Derg, 28: 175-177.

7) Östan İ, Yılmaz U, Kayran E, Erdurak K, Özbilgin A, 2002. Manisa ilinde 1999-2002 yılları arasımda saptanan sıtma olgularının değerlendirilmesi. Turkiye Parazitol Derg, 26: 305-307.

8) Özcel MA, 1999. Sıtmanın önemi, korunma ve sıtma savaşı. Özcel MA. Ed. Sıtma, Malaria., İzmir: Türkiye Parazitoloji Derneği, Ege Üniversitesi Basımevi, s. 237-273.

9) Rogers WO, 2003. Plasmodium and Babesia. Murray PR, Baron EJ, Pfaller MA, Jorgenson JH, Yolen RH. eds. Manual of Clinical Microbiology. 8 th . Washington DC: ASM Pres, p. 1944-1959.

10) Saygı G, 2002. Temel Tıbbi Parazitoloji. 2. Baskı, Sivas: Es- Form Ofset Ltd Şti, s. 71-86.

11) Sarı C, Sakarya S, Ertabaklar H, Öncü S, Ertuğ S, 2004. Aydın ilinde 2001-2003 yılları arasında saptanan sıtma olgularının değerlendirilmesi. Turkiye Parazitol Derg, 28: 119-122.

12) Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Sıtma Savaşı Dairesi Başkanlığı. 2005.

13) Unat EK, Yücel A, Atlaş K, Samastı M, 1995. Unat'ın Tıp Parazitolojisi. 5. baskı. İstanbul: Cerrahpaşa Tıp Fak. Yayını No:15, s. 623-664.

14) Yaman M, Durgut R, 2003. Hatay bölgesinde sıtmanın yaygınlığı. Turkiye Parazitol Derg, 27: 179-183.

15) Yılmaz H, Akdeniz H, Irmak H, 1998. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tıp Fakültesi Parazitoloji Laboratuvarında teşhis edilen sıtma olguları ve bunlarla ilgili bazı parametreler. Turkiye Parazitol Derg, 22: 225-228.