(a) Görülme Sıklıkları ve Bulunma Oranları
İncelemelerimiz sonucunda Kıbrıs'ta yaşayan evcil keçilerde mililitredeki ortalama siliyat sayısı 68.05x 104 (SD=41.54, SE=13.85) olarak belirlenmiştir. Bu değer Kıbrıs'daki koyunlardan elde edilen değerden [41.85x104 h/ml,
19] oldukça yüksek olmasının yanı sıra, Türkiye'deki evcil koyunlardan
37 ve evcil sığırlardan
20 ve evcil keçilerden
13 saptanan mililitredeki toplam siliyat sayılarına (sırasıyla 53,9x104 h/ml, 59.2x104 h/ml ve 34.62x104 h/ml) göre de daha yüksektir.
Kıbrıs keçilerinde Ophryoscolex purkynjei'ye dahil bilinen tüm formalardan (O. p. f. purkynjei, O. p. f. bicoronatus, O. p. f. tricoronatus, O. p. f. quadricoronatus, O. p. f. bifidobicinctus, O. p. f. bifidoquadricinctus) sadece dördüne (O. p. f. purkynjei, O. p. f. bicoronatus, O. p. f. tricoronatus, O. p. f. bifidobicinctus) rastlanmıştır (Tablo 1). Oysa Kıbrıs'daki koyunlarda Ophryoscolex purkynjei'ye dahil bilinen tüm formalar belirlenmiştir 10,19.
Click Here to Zoom |
Tablo 1: İncelenen Kıbrıs Evcil Keçilerindeki (Capra hircus) mililitredeki toplam siliyat sayıları ile her bir işkembe sıvısında saptanmış olan Ophryoscolex purkynjei türüne dahil siliyat formalarının bulunma oranları ile görülme sıklıkları |
Click Here to Zoom |
Şekil 1: Kıbrıs keçilerinde saptanan Ophryoscolex purkynjei f. purkynjei'nin sağ-dorsal taraftan görünümü. |
Click Here to Zoom |
Şekil 2: Keçilerden ilk kez bu çalışmayla rapor edilen Ophryoscolex purkynjei f. bifidobicinctus'un sağdan görünümü. |
Click Here to Zoom |
Şekil 3: Kıbrıs keçilerinde saptanan Ophryoscolex purkynjei f. bicoronatus'un sağ-dorsal taraftan görünümü. |
Click Here to Zoom |
Şekil 4: Kıbrıs keçilerinde saptanan Ophryoscolex purkynjei f. tricoronatus'un sağ-dorsal taraftan görünümü (Faz-kontrast çekim). |
Kıbrıs keçilerinde O. p. f. purkynjei ve O. p. f. bifidobicinctus %22.22'lik bir görülme sıklıkları ile, O. p. f. bicoronatus %66.67'lık bir değer ile, O. p. f. tricoronatus ise %44.44'lük bir görülme sıklığı ile saptanmıştır.
Japonya 29,31'daki keçilerde Ophryoscolex purkynjei'ye dahil hiçbir forma saptanmazken, Türkiye'deki evcil keçilerde 3 forma; O. p. f. purkynjei, O. p. f. bicoronatus ve O. p. f. tricoronatus belirlenmiştir 21. Türkiye'deki koyunlarda O. p. f. bifidobicinctus hariç diğer 5 formanın bulunduğu 7,16 rapor edilmiştir. Çin'de yapılan çalışmalarda ise koyunlarda sadece O. p. f. bicoronatus ve O. p. f. tricoronatus'un bulunduğu 24 belirlenmiştir. Alaska 3, Kanada 28 ve Japonya'daki koyunlarda 29 O. p. f. bicoronatus, O. p. f. tricoronatus ve O. p. f. quadricoronatus formalarının bulunup bulunmadığı şüpheli iken, Purkynjei serisine12 dahil diğer 3 formaya hiç rastlanmamıştır. Buna rağmen Türkiye'deki sığırlarda sadece Purkynjei serisine dahil siliyatlar tespit edilmiştir 20.
Kıbrıs keçilerinin işkembe faunal içeriklerinin önceden keçilerle ilgili yapılan çalışmalarla 2,21,29,31 kıyaslandığında Ophryoscolex cinsi ve formaları açısından zengin olduğunu ortaya koymaktadır (Tablo 2). Görünüş olarak O.p. f. tricoronatus yapılan toplam 5 keçi işkembe siliyat faunası çalışmasının 3'ünde ortak olarak bulunan formadır. Bu durum söz konusu formanın keçilere özgü bir dağılış gösterebileceğini işaret eder. Kıbrıs keçilerinde gerek Purkynjei gerekse Caudatus serisine dahil formaların müşterek bulunuşu olasılıkla dar bir sahada yaşayan farklı konak türleri arasındaki yakın temasa dayalı transfaunasyon işlemleri ile ortaya çıkmıştır.
Click Here to Zoom |
Tablo 2: Türkiye ve diğer ülkelerde araştırılan keçilerde saptanan Ophryoscolex purkynjei formaları ve bunların görülme sıklıklarının karşılaştırılması. [1: Das Gupta (1935) - Hindistan, 2: Imai et al. (1978) - Japonya, 3: Ito et al. (1995) – Japonya, 4: Göçmen et al. (2005) – Turkey, 5: Şimdiki Çalışma]. |
(b) Taksonomi ve Morfoloji
Ophryoscolex purkynjei Stein, 1858, Sensu Göçmen, 1999
Ellipsoid-ovoid arası şekil gösteren vücut posteriora doğru dereceli şekilde daralır. DSZ (Dorsal Sil Zonu) ile primer ışın halkası arasındaki prekoronal vücut bölgesi, yüzeysel ve uzunlamasına oluklar ile 7 antimere bölünmüştür. İkincil ışınların oluşturduğu halka sayısı 2-4 arasında değişir. Primer ışın halkasında 6 adet ikincil ışın bulunur. İki enine sıra halinde düzenlenmiş olan 9 adet kontraktil vakuolün 4'ü anterior sırada, 5'i posterior sırada olacak şekildedir.
(a) Ophryoscolex purkynjei f. purkynjei Stein, 1858: Ventral (=Preanal, IU) ışın uzun (35.04 µm) veya kısa (14.60 µm) bifurkattır. Kol veya çatallar eşit uzunlukta yahut biri diğerinden en fazla yarısı kadar kısadır. İkincil kaudal ışınlar 3 halka halinde gözlenir. İncelenen 9 keçinin 'sinde (%22.22) ve oldukça yüksek bulunma oranlarında (%0.27- %0.71) arasında saptanmıştır (Tablo 1).
(b) Ophryoscolex purkynjei f. bifidobicinctus Göçmen, 1999: Ortak kaidede birleşmiş olan 2 kolunun uzunlukları eşit yahut biri diğer kolun yarısı kadardır. İkincil kaudal ışınlar 2 halka halinde düzenlenir. Çalışmamızda sadece 2 örnekte (%22.22) nispeten düşük bulunma oranlarında (%0.04-%0.16) belirlenmiştir (Tablo 1).
(c) Ophryoscolex purkynjei f. bicoronatus Dogiel, 1927: Ventral ışının kaidesinde oldukça küçük bir çıkıntı yahut mahmuz şeklinde bir ışın bulunur. Esas ışının uzunluğu, vücut uzunluğunun yaklaşık 1/3'ü kadar veya daha uzundur (37.96 µm-84.68 µm). ikincil kaudal ışınlar 2 halka halinde düzenlenir. Altı keçide (%66.67), türe dahil olan tüm formalar arasında en yüksek bulunma oranına sahip olacak şekilde ve oldukça yüksek bulunma oranlarında belirlenmiştir (Tablo 1).
(d) Ophryoscolex purkynjei f. tricoronatus Dogiel, 1927: İkincil kaudal ışınlar 3 halka halinde düzenlenir. Diğer tüm kalitatif morfolojik özellikler Ophryoscolex purkynjei f. bicoronatus'ta olduğu gibidir. İncelenen Kıbrıs keçilerinin yaklaşık yarısında, %44. 44'lük yüksek bir görülme sıklığı ile türe dahil olan tüm formalar arasında ikinci en yüksek bulunma oranına sahip olacak şekilde saptanmıştır (Tablo 1).
Ophryoscolex purkynjei f. bicoronatus, O. p. f. tricoronatus ve O. p. f. quadricoronatus daha çok koyunlarda belirlenmiştir 1,3,4,16,23,33. Ophroyscolex purkynjei f. tricoronatus haricinde, diğer iki formanın sığırlarda görüldüğüne ilişkin hiçbir kayıt yoktur 9. Bu durum O. p. f. bicoronatus ve O. p. f. quadricoronatus formalarının koyunlara özgü bir siliyat olduğunu işaret eder.
Ophryoscolex purkynjei'nin en nadir görülen formalarından biri olan O. p. f. bifidobicinctus sadece ülkemiz 9 ve Almanya 5,40'daki evcil sığırlarından doğrudan veya dolaylı olarak kaydedilmiştir. Bu formanın koyunlarda bulunduğu Türkiye ve Kıbrıs'daki koyunlardan ortaya konmuştur 10,16. Bu çalışma O. p. f. bifidoquadricinctus keçilerde bulunduğuna ilişkin ilk kayıt durumundadır.
Ophryoscolex purkynjei f. purkynjei türün ve cinsin en yaygın dağılış gösteren formasıdır. Bu formanın koyun, sığır ve keçilerde bulunduğuna ilişkin çeşitli araştırıcılar tarafından, farklı ülkelerden yapılan çok sayıda çalışmayla rapor edilmiştir 10,41.
Ophryoscolex purkynjei'nin Kıbrıs keçilerinde belirlenen tüm formaları ile ilgili elde ettiğimiz morfometrik değerler (Tablo 3, 4, 5, 6), Göçmen et al. 16 tarafından Türkiye'deki evcil koyunlarından ve Göçmen 10 tarafından Kıbrıs koyunlarından elde edilenlerle karşılaştırıldığında belirgin bir fark olmadığı görülür (CD<1.28).
Click Here to Zoom |
Tablo 3: Kıbrıs keçilerinde saptanmış olan Ophryoscolex purkynjei f. purkynjei formasına ait ölçüm ve oranlar (n=Örnek sayısı, Ort.= Aritmetik Ortalama; Min..=Minimum değer, Maks.= Maksimum değer, SD=Standart Sapma, SE=Standart Hata). |
Click Here to Zoom |
Tablo 4: Kıbrıs keçilerindea saptanmış olan Ophryoscolex purkynjei f. bifidobicinctus formasına ait ölçüm ve oranlar . |
Click Here to Zoom |
Tablo 5: Kıbrıs keçilerindea saptanmış olan Ophryoscolex purkynjei
f. bicoronatus formasına ait ölçüm ve oranlar . |
Click Here to Zoom |
Tablo 6: Kıbrıs keçilerindea saptanmış olan Ophryoscolex purkynjei
f. tricoronatus formasına ait ölçüm ve oranlar . |
Araştırma sonucunda tespit edilen formalar, morfolojik karakterler ve biyometrik veriler (ölçüm ve oranlar) açısından orijinal tanımlamalarla oldukça benzer bulunmuştur. Görülen kısmi farklılıkların ise konak türe, konağın beslenme özelliklerine ve coğrafi yerleşim farklılıklarına dayalı olarak ortaya çıkabileceği sonucuna varılmıştır. Kıbrıs keçileri Ophryoscolex cinsi ve forma çeşitliliği açısından diğer ülkelerden (Türkiye, Hindistan, Japonya) rapor edilenlere oranla daha zengindir (Tablo 2). Bu durum Kıbrıs'ın coğrafi olarak ana kıtalardan izole küçük bir kara parçası olması ve adadaki ruminant konak tür sayısının az olması nedeniyle, farklı konaklara ait faunanın birbiriyle daha kolay etkileşim içerisinde olmasının bir sonucu olarak ortaya çıkmış olabileceği fikriyle 10 uygunluk gösterir.
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)